Home Informatie en Verhalen Verhalen Zevenstuiver verhaalt Spelen op Lombok - 5 (knutselen en geld verdienen)
Spelen op Lombok - 5 (knutselen en geld verdienen) Afdrukken E-mailadres

Knutselen en geld verdienen. Eind jaren '40, begin jaren '50
Deel 1 / Deel 2

In de voorgaande verhalen ben ik uitvoerig ingegaan op het spel en het spelen op straat en ben toen geëindigd op het tijdstip dat mijn aandacht voor het gezamenlijk spel was afgenomen. Het samen spelen met buurtgenootjes ruilde ik in voor het samen optrekken met  enkele boezemvriendjes en later ook ("boezem") vriendinnetjes. Zij waren het die jouw ideeën met je wilden delen en ook dezelfde belangstelling hadden. Je voelde je te groot voor sommige spelletjes en keek dan liever toe. Hierbij glimlachend zoals ook jouw ouders hadden gedaan toen ze jou zo bezig zagen en zo oud was je nog niet. Wel ging je samen voetballen of je lummelde wat rond op een of andere stoep of op de hoek van een straat. Echte speciale "hangplekken" kende je niet of het moest zijn dat je naar Mariëndaal, Onderlangs of naar de Rijn ging.

Andere zaken hielden je bezig, belangrijkere, want binnen niet al te lange tijd zouden jij en je leeftijdsgenoten de lagere school gaan verlaten. En dat zou kunnen inhouden dat je verder ging leren op een ULO of een vak ging leren op de Ambachtsschool en de meisjes naar de Huishoudschool konden gaan. Werken mocht je nog niet.
Daarnaast kreeg je meer en meer belangstelling voor de sport, padvinderij of muziek maken bij een fanfare of harmonie.

Ik zelf koos voor de padvinderij en was al enkele jaren als welp lid van de Paulusgroep en trommelslager bij de West Arnhemsche Muziekvereeniging. Maar vooral ging mijn persoonlijke belangstelling uit naar technische dingen: het iets in elkaar prutsen, knutselen, dus het bezig zijn met je verstand en je handen. Dat moest dan wel iets leuks of doelmatigs zijn, want in die tijd - direct na de oorlog - had je niets en het maken van eigen speelgoed zou dus doelmatig en leuk zijn.

50 Cent zakgeldAlles was in het laatste half jaar van de oorlog, gedurende de evacuatie uit je huis gestolen, niet alleen door de Moffen, maar ook door je eigen stads- of buurtgenoten. Eind jaren veertig was mijn zakgeld opgetrokken naar 50 hele centen (de halfjes waren er niet meer) of  eenvoudiger gezegd 2 “kwertjes”.
En laten we wel wezen, wat kun je helemaal doen met 50 gram aan centen. Als je naar bakker Hermsen ging voor wat snoep, was het al op en moest je een hele lange week wachten. Of je moest er wat zien bij te verdienen. "Eerlijk lenen" of "proletarisch winkelen", kwam niet bij je op; je pleegde dan een zonde of je liep het risico gepakt te worden, met alle gevolgen van dien. Neen het was al eerder duidelijk geworden: zelf de dingen maken, er mee spelen en eventueel ruilen met je vriendjes.

Een van mijn boezemvriendjes, Evert (Eef) woonde een paar huizen verderop in de Alexanderstraat, aan de kant van de groentenboer. Een fijne en ook handige knaap, dat moest samen wel lukken want al eerder hadden we samen in zijn tuin honderden kleiknikkers gebakken. De klei werd in de Rijn gestoken, gezuiverd van resten en met de hand werden de kleiers rond gedraaid tot ze de goede afmeting en rondheid hadden. Dat was een kwestie van ervaring en we hadden dit onze moeders ook zien doen met de balletjes gehakt.
Om te voorkomen dat ze te snel zouden drogen, werden de knikkers op een vochtige dweil in de schaduw te drogen gelegd. Waren ze droog, dan even afvegen en bewerken en als je tijd had werden ze ook van een kleurtje voorzien. De uiteindelijk buit was dat we alleen mooie glazen stuiters overhielden. Tien kleiers voor een stuiter of  bij verlies alleen maar kleiers afgeven en bij winst alleen glazen aannemen. Ja, de handelsgeest zat er toen al snel in.

Ook Evert kreeg weinig zakgeld, maar hij had wel een grote kelder onder het huis en een tuin achter, dat was handig om in de knutselen. Bij mij thuis moesten we ons tevreden stellen met een plekje van een paar vierkante meter in mijn slaapkamer op de tweede verdieping. Deze ruimte was wel geschikt voor kleine klusjes. Als het weer het toe liet, waren we bezig, zittend op een koude blauwe stenen stoep van een of andere portiek, met het snijden van voorwerpen uit hout of boomschors. Ons materiaal haalden we in Mariëndaal.
Voor het snijwerk leende ik het schoenmakersmes van mijn vader, dat was vlijmscherp en had een mooie spitse punt. Mijn vader was daar niet zo gelukkig mee, want als hij schoenen wilde herstellen was het mes altijd bot.

Houten bootje met zeilEvert bezat volgens mij een mooi rood Zwitsers zakmes, ook goed scherp met daaraan een goed bruikbare kurkentrekker om iets uit te hollen. Uit een stuk schors van voldoende dikte werd dan een eenvoudig modelbootje gesneden, voorzien van een mast met één of twee papieren zeilen, een vin en een echt roer. De boot werd zover mogelijk uitgehold en zo geconstrueerd dat hij rechtop kon dobberen op het water in de vijver van Mariëndaal of in de Rijn bij de Haspel; hij was dus echt zeewaardig.
Verder werd schors gebruikt om kleine modelvliegtuigjes of modelautootjes te maken. Vooraf moest je dan wel even naar de Utrechtseweg om een voorbijkomend model te bestuderen. Je had daar voor alle tijd want zo snel gingen die paar auto's ook weer niet.
De Volkswagen-kever was het eenvoudigst te maken, voor een Citroën met lange voorspatborden had je meer tijd nodig.

 

VliegtuigOp speciaal verzoek voorzagen we later deze autootjes van een nummerbord. Voor de provincie Gelderland was dat met de letter M en voor Brabant met de letter N. Ter afwisseling maakten we ook vliegtuigen met of zonder propellers. De modellen wisten we uit ons hoofd: die hadden we in de oorlog genoeg gezien. De grote propeller kon met een elastiekje worden opgewonden en bij loslaten gaf dat een leuk effect.
Van de restjes sneden we figuren met grote en kleine neuzen, oren enz.. Ook het eerder genoemde en bekende fluitje van een cent behoorde tot ons kunst- en vliegwerk.

Het betere werk, maar erg tijdrovend, was het snijden van totempalen zoals ik bij de welpen had geleerd, compleet met bovenop een kop en een een naam in de stam. Wilgenhout was hiervoor het eenvoudigst te gebruiken. Het was vochtig, scheurde niet zo snel en was zacht, goed bewerkbaar en verkrijgbaar in de uiterwaarden van de Rijn (de Hes).

Het kon niet uitblijven dat we, elke keer als we buiten aan het snijden waren belangstellende blikken voelden. Volwassenen bleven vol bewondering kijken naar die twee piempjes die zulke leuke dingen konden maken, maar vooral de kindern waren nieuwsgierig en vroegen steevast of ze het autootje of iets anders mochten hebben. Een deal was snel gemaakt twee of vier kauwgumballen (grote natuurlijk) of een paar velletjes ouwel (eetbaar bakkerspapier) was onze prijs.

Opnieuw werden onze financiële zintuigen geprikkeld, maar we vreesden dat we van dit snoepgoed alleen niet rijk zouden worden...
Als we nu eens deze voorwerpen zouden "verkopen", dat wil zeggen ruilen tegen oud papier, dat bracht bij de lompenjood Van Houtem in de Wezenstraat toch altijd nog 3 tot 5 cent per kilo op. De kranten zouden we dan tijdelijk in de kelder opstapelen en als er voldoende was konden we dit op de luns (een plank met vier wielen, te besturen met een touw, Red.) wegbrengen.

Een ander punt van verbetering was, dat we ons assortiment moesten uitbreiden. Besloten werd om van een restant parachutistenzijde kleine parachuten te maken, met daaraan een klein poppetje (soldaat). Ook moesten pijl-en-bogen, windmolentjes en vliegers gaan maken.
Voor de meisjes was de keuze beperkt. Maar goed in trek waren de kippenringen en de molentjes.

Eens per week konden de oude kranten worden aangeboden en kon afhankelijk van de hoeveelheid iets uitgezocht worden. Bij het ene kelderraam werden de prijzen uitgestald en bij het andere raam de kranten ingenomen. Het liep zo goed dat we al snel onze eerste vracht konden wegbrengen en het eerst verdiende geld konden innen.
Aansluitend gingen we naar de fa. Lijberse voor figuurzaagjes en schuurpapier, de touwslagerij in de Oeverstraat voor vliegertouw en oude kapotte bambo-hengels. We waren van plan om ons te gaan bekwamen in figuurzagen en het kauwgumballentijdperk af te sluiten. Afvalstukken triplex konden voor een paar centen halen bij de timmerfabriek aan de Sonsbeeksingel en Foeke op de Oranjestraat had verschillende soorten papier en verf. En tot slot haalde we bij de drogisterij Croese op de hoek van de straat lijnolie en spiritus.

Grootvaders lijmpotWe begonnen met het maken van vliegers van reepjes bambo en beplakten het frame met dun pakpapier of vloeipapier zoals de bakkers dat gebruikten. Het vastmaken van de latjes was geen probleem, want door de padvinderij kon ik alle denkbare knopen maken en voor het beplakken gebruikte we de beenderlijm uit een oud lijmpot van mijn grootvader.

We maakten vliegers in verschillende vorm en soort en verruilden deze, inclusief een bolletje touw. Daarnaast zaagden we ons bijna te pletter aan legpuzzels, die gemaakt werden van op triplex gelijmde reklameplaten of foto's die we hier en daar wisten te bemachtigen. Meter voor meter, van links naar rechts en van onder naar boven ploegden de zaagjes door het hout en geen stukje was hetzelfde. Je moest wel opletten dat de zaag goed horizontaal werd gehouden, maar dat lukte goed. Mijn ervaring op de Buitenschool met handwerk kwam me goed te pas. Elk puzzelstukje even behandelen met schuurpapier en klaar was de puzzel! De volgende dan maar weer...
Ondanks waarschuwingen hield Eef, die vol aandacht aan het zagen was, zijn hoofd te dicht op het werk en…. ja hoor het zaagje zei "pjoeng" en dat kostte hem een van zijn voortanden. Het was uit met de pret!

Oude figuurzaagmodellenAls afwisseling zaagden we sprookjes en stripfiguren, die we keurig met plakaatverf in de juiste kleurtjes afwerkten. Vooral de Sneeuwwitje met de Zeven Dwergen waren echte hoogtepunten. Na veel zaagwerk vonden we dat we toe waren aan iets groots, iets moois en we dachten aan een groot zeilschip. In het grote boek "Het Zeemansleven" van Eefs vader zagen we een mooi schip, zo een met lange planken aan de zijkanten en minstens drie masten.

Allereerst moesten we een tekening maken van elk onderdeel, dan deze met carbonpapier overbrengen op het triplex en dan zagen, heel, heel veel lange stroken hout van ongeveer 1  cm breedte. Tientallen stroken, mooi recht en evenwijdig en daar waar nodig spits toelopend. Een monnikenwerk, maar het kwam goed. De zeilen werden gemaakt van papier, gedrenkt in de lijnolie, want zo kregen ze een perkamenten uiterlijk.
Na de plaatsing van de masten kon het optuigen met garen en touw beginnen, een secuur karwei, maar het schip begon elke keer meer en meer te leven. Het lakken van het houtwerk voltooide het enorme werk, ach wat mooi zo'n schip.
Eén ding is zeker: als ik tijd heb wil ik nogmaals zo'n boot bouwen.
Ons schip van toen is zeker niet verruild voor kranten, want dan had dat zeker een vrachtwagen vol moeten zijn.

Zeilschip

Nog waren we niet uitgeput met ideeën, we wilden zelfs een echte gitaar of ukelele bouwen, met echte snaren en een spaninrichting. Een die een echte Stradivarius zou doen verbleken. Er waren wel zelfbouwpaketten in de handel, maar die waren voor ons te duur. In de bibliotheek vond ik een goed voorbeeld en de rest moesten we te weten komen door goed te kijken en na te vragen in een muziekwinkel. De moeilijkheid hierbij was het krommen van het triplex en het maken van de spaninrichting. Voor een echte spaninrichting hadden we natuurlijk geen geld.
Helaas konden we zelf geen noot spelen, we kende de grepen niet en trouwens onze vingers waren krom geworden van het vele zagen.

Jan KlaasenOns avontuur met al dat houtbewerken werd afgesloten met het maken van een aantal poppenkastfiguren met bijbehorende kast. Jan Klaasen, Katreintje en ook de veldwachter en andere figuren hebben we ten tonele gevoerd. Het versieren van het houtsnijwerk werd gedaan met een spijker die in een spiritusvlam roodgloeiend was verhit.

Die brandlucht ruik ik nu nog steeds... lekker.

 
 

Lombokse Plaatjes

Bestrijd spam klik hier

Deze website heeft cookies nodig om goed te kunnen functioneren en om je bezoek zo aangenaam mogelijk te maken. Om je te kunnen aanmelden zijn een tweetal cookies nu al geplaatst; deze bevatten geen persoonlijke informatie. Als je doorgaat met je bezoek aan deze site, kunnen er andere cookies geplaatst worden. Om cookies te verwijderen en uit te schakelen, zie de handleiding van je browser. Voor meer informatie over de cookies die we gebruiken en over hoe wij met persoonsgegevens omgaan, lees onze Privacyverklaring.

Verwijder deze mededeling door cookies van deze site te accepteren.